ویندوز از كجا به این‏جا رسید

و چه بلایی بر سَر سیستم عامل OS/2 آمد...

به مناسبت سی‏امین سال تولد شركت مایكروسافت

هنگامی كه در نوامبر 1983 ، مایكروسافت برای اولین بار اسم "ویندوز" را به زبان آورد، وضعیت یك كامپیوتر شخصی نمونه از این قرار بود: یك پردازنده‏ی 77/4 مگاهرتزی مبتنی بر پردازنده‏ی8088، 64 كیلو بایت حافظه، یك فلاپی‏درایو 320 كیلوبایتی (یا اگر خیلی خوش شانس بودید، دو تا فلاپی درایو)، و یك محیط نوشتاری.

هرچند در زمینه‏ی كامپیوترهای رومیزی فن‏آوری چندانی وجود نداشت، اما از قبل در مورد آینده‏ی صنعت كامپیوتر گنده‏گویی‏های فراوانی صورت گرفته بود- و این پیش‏بینی‏ها خیلی فراتر از چیزی بودند كه در آن زمان به چشم می‏خوردند؛ همانند «ستاره»ی زیراكس، و «لیزا»ی اَپل.

كامپیوتر شخصی آینده می‏بایست نمایشگر گرافیكی داشته باشد و دستورات خود را از طریق حركات ماوس دریافت می‏كرد، و می‏بایست چندین برنامه را در پنجره‏های جداگانه به اجرا درآورد. درست مثل «یونیكس»، كامپیوترهای شخصی می‏بایست تكالیف متعددی را در آنِ واحد انجام دهند و كُپه كُپه حافظه را مصرف نمایند. با آن چه كه امروز درباره‏ی ملزومات سخت‏افزاری یك رابطِ گرافیكی می‏دانیم، این خواب و خیالاتِ اولیه تقریباً به داستان‏های تخیلی می‏ماند، اما این موضوع باعث نشد كه به جنگ و جدلِ آن‏ها برای تثبیتِ یك استاندارد فراگیر دامن نزند!

عصر رابط گرافیكی كاربر با شور و شوقِ كامل از اواخر 1982 آغاز گردید، هنگامی كه شركت «ویزی‏كورپ»؛ محصول خود به نام «ویزی اُن» را به بازار فرستاد؛ یك محیط پنجره‏ای كه می‏توانست چندین برنامه را در بالای سرِ سیستم عامل داس به اجرا درآورد. ظرف دو سال بعد، محصولات مشابه زیادی به تقلید از «ویزی‏اُن» و از جانب شركت‏های معظمی مانند آی‏بی‏ام، و مایكروسافت اعلام موجودیت كردند.

در این میان، مایكروسافت به دفعات، موعدِ عرضه‏ی ویندوز را كه آوریل 1982 بود، به عقب می‏انداخت. هرچند اولین كیت ویندوز برای تولیدكنندگان نرم‏افزار در ماه مه 1984 منتشر گردید، اما محصولِ نهایی تا نوامبر 1985 به بازار نیامد.

مایكروسافت بابت تأخیرات و بدقولی‏های خود، روز و شب از همه عذر خواهی می‏كرد و همین امر باعث شده بود كه مسخره‏ی عام و خاص شود و مضمون‏ها و لطیفه‏های مختلفی برای شخص «بیل گیتس» كوك كنند.

در هر حال، خیلی هم برای دفعه‏ی اول بد نبود، اما نیاز شدید ویندوز به حافظه و ظرفیت دیسك، كاری كرده بود تا این سیستم‏عامل جدید در قفسه‏ی فروشگاه‏ها خاك بخورد!

n آغاز دورانِ اُ اِس/2

قبل از پیدا شدنِ سروكله‏ی ویندوز، آی‏بی‏ام و مایكروسافت اعلام كرده‏ بودند كه مشتركاً در حال كار روی سیستم‏عامل بعدی خود هستند.

این خبر، خیال خیلی از شركت‏هایی را كه كامپیوترهای مشابه آی‏بی‏ام می‏ساختند، راحت كرد، زیرا می‏توانستند هنوز كامپیوترهایی را بفروشند كه همان نرم‏افزار كامپیوترهای آی‏بی‏ام را اجرا كنند. خیال مایكروسافت هم راحت شد، زیرا از این می‏ترسید كه نكند آی‏بی‏ام برای سیستم‏عامل كامپیوترهای شخصی خود به جای دیگری متوسل شود.

اهداف اصلی مایكروسافت در مورد سیستم‏عامل جدید، كه اتفاقاً OS/2 نام گذاری شده بود، شكستن سدّ حافظه‏ی 640 كیلو‏بایتی (كه از همان زمان، یك مانع جدی بر سر راه كاربران حرفه‏ای محسوب می‏شد)، واضافه‏كردنِ قابلیتِ تعددِ تكالیف بود ( یعنی اجرای چند برنامه به طور هم‏زمان) . ریزپردازنده‏ی جدید 286 هر دوی این موانع را - تقریباً به نوعی- از سر راه برداشت. حالت عمل‏كردِ «تحت الحفظ» آن می‏توانست برنامه‏هایی به بزرگی 16 مگابایت را به اجرا در آورد. نرم‏افزارهای مبتنی بر داس نمی‏توانستند در حالت «تحت‏الحفظ» اجرا شوند، ولی در حالت «واقعی» ریزپردازنده‏ی 286- كه ریزپردازنده‏ی 8088 را شبیه سازی می‏كرد- اجرا می‏شدند.

منتها- خدا را شكر كه اینتل تصمیمات اشتباهی در طراحی آن گرفته بود- تغییر حالت بین آن دو بسیار سخت و مشكل بود. در‏نتیجه، سیستم عامل OS/2 كه مبتنی بر ریزپردازنده‏ی 286 بود نمی‏توانست چند برنامه‏ی داس را تو‏أمان به اجرا در آورد.

در حقیقت، برای بهره‏مند شدن از OS/2 ناچار بودید تمام نرم‏افزارهای خود را عوض كنید. مایكروسافت امیدوار بود كه كاربران این زحمت را بپذیرند و به خاطر اجراشدنِ برنامه‏های بزرگ‏تر، كمی از جیبِ مبارك‏شان خرج نمایند.

اما ناگهان، بسط‏دهندگان داس- كه می‏توانستند با تمهیدات نرم‏افزاری، محدودیت‏های حافظه‏ای داس را دور بزنند- از راه رسیدند، و كاری كردند كه نوشتن برنامه‏های بزرگ بدون دست كشیدن از داس ممكن شود.

در این میان، شبه‏كامپیوترهای شخصی مبتنی برتراشه‏ی 386 نیز وارد بازار شدند، یعنی كامپیوترهایی كه برای تغییر وضعیت از حالت «تحت‏الحفظ» به «واقعی» هیچ مشكلی نداشتند. در اواسط سال 1986، شركت «كوارتردِك» نرم‏افزاری به نام «دِسك‏ویو» را به بازار ارائه نمود كه با توجه به ویژگی‏های پردازنده‏ی 386 این امكان را به برنامه‏های معمولی داس می‏داد كه توأمان اجرا شوند.

مایكروسافت می‏خواست از نو شروع كند و این سیستم‏عامل مشترك را كه فقط مبتنی بر پردازنده‏ی 386 بود، منتشر نماید. اما آی‏بی‏ام (كه هنوز فاقد كامپیوترهای مبتنی بر 386 بود) اصرار داشت كه هم چنان با همان سیستم‏عامل OS/2 مبتنی بر 286 خود به راه‏شان ادامه دهند.

هر دو شركت در مورد رابط گرافیكی OS/2 نیز جر و بحث داشتند: مایكروسافت می‏خواست از ویندوز استفاده كند، در حالی كه آی‏بی‏ام به استفاده از برنامه‏ی خویش پافشاری می‏كرد. هنگامی كه این دو شركت عرضه‏ی OS/2 را در آوریل 1987 اعلام نمودند، این مشكل هنوز لاینحل باقی مانده بود: آی‏بی‏ام در باره‏ی «مدیر نمایش» حرف زد و روی سازگاری با مینی كامپیوترهایش تاكید ورزید، در حالی كه مایكروسافت از «مدیرنمایش ویندوز» سخن به میان آورد و اشاره كرد كه چطور ویندوز 2.0 آتی، همین رابط را خواهد داشت. در واقع هركدام از این دو شریك ساز خود را جداگانه می‏نواختند.

با وجود آن‏كه مایكروسافت ویندوز را به جایگاه قبلی خود بازگردانده بود، اما بازارش چندان داغ نبود. در ماه اكتبر، مایكروسافت اولین برنامه‏ی جدی ویندوز به نام «اِكسل» را ارائه نمود كه هم فروش خوبی پیدا كرد و هم این‏كه مورد استقبال منتقدین قرار گرفت. در ماه دسامبر، مایكروسافت ویندوز 386 را منتشر ساخت. هر چند این سیستم‏ عامل نیز سقف 640 كیلو‏بایتی را نتوانسته بود بشكند، اما می‏توانست تا جایی كه ظرفیت حافظه‏اش اجازه می‏داد، تعداد زیادی برنامه‏ی داس و ویندوز را توأمان به اجرا درآورد.

شركت كامپك و سازندگان دیگر شروع به لحاظ‏كردنِ این سیستم‏عامل با محصولات خود كردند، و درحالی كه اكثر نسخه‏های آن به سرعت به فروش می‏رفتند، نسل جدیدی از نویسندگان نرم‏افزاری را به خود جذب نمود.

از طرف دیگر، سیستم‏عامل OS/2 جایی نداشت كه برود. روایت 1.0 این سیستم‏عامل كه منحصراً نوشتاری بود، در اواخر 1987 منتشر گردید، اما مشكلات و معایب فراوانی داشت، مخصوصاً با سخت‏افزارهای غیر آی‏بی‏ام و برنامه‏هایی كه از رابط‏های برنامه‏نویسی غیر مستند -از جمله ویندوز- استفاده كرده بودند. روایت گرافیكی كامل 1.1 همین محدودیت‏ها را داشت، منتها برای آن‏كه به خوبی از آن استفاده كنید، یك كامپیوتر 386 با حداقل 6 مگابایت حافظه لازم داشتید- كه این در آن زمان كه یك كامپیوتر نمونه، یك كامپیوتر 286 با 640 كیلو بایت حافظه بود و هر مگابایت حافظه نیز 150 دلار قیمت داشت، خیلی غیر معقول به نظر می‏رسید.

صرف‏نظر از این‏ها، سلطه‏ی بی‏چون و چرای OS/2 تردید ناپذیر می‏نمود. آینده‏ی این سیستم‏عامل به قدری مطمئن به نظر می‏رسید كه تنها سؤالاتی كه در مورد آن مطرح می‏شد این بود كه چه مدت طول خواهد كشید تا OS/2 جای DOS را بگیرد، و آیا یونیكس می‏تواند سهم اندكی از بازار را به دست آورد یا نه؟

شركت‏های سرآمد لوتوس، وُرد پرفكت، و آشتون- تیت (كه در آن زمان به ترتیب در كاربرگ، لغت‏پرداز، و بانك اطلاعاتی یكّه‏سوار بودند)، همگی به سیستم عامل OS/2 چسبیده بودند و هیچ علاقه‏ای به نوشتن چیزی برای ویندوز از خود نشان نمی‏دادند.

چرا آن‏ها باید برای سیستم‏عاملی برنامه می‏نوشتند كه تحت نظارت مایكروسافت؛ یعنی یكی از مصصم‏ترین و قدرتمند‏ترین رقبای آن‏ها بود، وقتی كه می‏توانستند برای سیستم‏عامل مشابه‏ای برنامه بنویسند كه تحت نظارت آی‏بی‏ام قرار داشت، كه هیچ وقت دربازار آن‏ها، یك بازیگر اصلی به حساب نمی‏آمد؟

علاوه بر این‏ها، اگر اَپل می‏توانست دعوای خود بر علیه مایكروسافت را ببرد، ممكن بود مایكروسافت را به كنار گذاشتن ویندوز مجبور سازد، و آن وقت بازار نرم افزار‏های مبتنی بر ویندوز كساد می‏شد.

برگردیم به سراغ مایكروسافت در اواخر سال 1988؛ یعنی هنگامی كه تیم ویندوز روایت ویندوز 3.0 را به هر جان كندنی كه بود، آماده ساخته بودند. این ویندوز 2 آرزوی مایكروسافت را كه برای OS/2 در سر می‏پروراند، برآورده ساخته بود: سقف 640 كیلوبایتی را شكسته بود، و می‏توانست هم برنامه‏های ویندوز و هم برنامه‏های داس را توامان به اجرا درآورد. به محض بیرون آمدن نسخه‏های آزمایشی این سیستم‏عامل در 1989، دیگر كسی عقیده نداشت كه آینده‏ی OS/2 تضمین شده است.

اما ناگهان ورق به نفع آی‏بی‏ام برگشت، چرا كه اعلام نمود روی سیستم عاملی شبیه ویندوز كار می‏كند كه بر بستر داس می‏تواند برنامه‏های مبتنی بر رابط گرافیكی را به اجرا درآورد.

مایكروسافت به تكاپو افتاد تا آی‏بی‏ام را از فكر این كار منصرف سازد، شرایط صلح از این قرار بود: آی‏بی‏ام سیستم‏عامل ویندوز را برای سیستم‏هایی با كمتر از 2 مگابایت حافظه پذیرفت، و مایكروسافت نیز متعهد شد كه OS/2 سیستم‏عامل آینده خواهد بود و تلاش خواهد نمود حداقل نیاز حافظه‏ای آن را از 3 مگابایت به 2 مگابایت تقلیل دهد. هرچند 2 مگابایت برای ویندوز 3.0 كاملاً كفایت می‏كرد، منتها OS/2 حداقل به حافظه‏ای دوبرابر این مقدار احتیاج داشت.

بیانیه‏ی مشترك مطبوعاتی دو طرف آن‏قدر پراز نكات مبهم و دوپهلو بود كه هیچ كس نمی‏توانست واقعاً از مفاد و محتوای آن سر در بیاورد و متوجه شود كه قضیه از چه قرار است. آن‏چه كه به نظر می‏رسید این بود كه هر دو شركت می‏خواهند وقت را تلف كنند، تا ببینند جواب بازار به ویندوز 3.0 چه خواهد بود.

n عصر رابط گرافیكی مدرن

مایكروسافت در سال 1990 ویندوز 3.0 را با یك عالمه بوق و كرنا و تبلیغات پر سر و صدا روانه‏ی بازار كرد. این برنامه یك پیشرفت عالی نسبت به ویندوز/386 محسوب می‏شد، منتها موفقیت سریع آن مدیون یك زمان بندی خوب بود. با ظهور پردازنده‏ی 386‏اِس‏ایكس كه پردازنده‏ی 286 را در تابوت گذاشت، حتا سیستم‏های ساده نیز قدرت لازم برای اجرای ویندوز 3.0 را در آستین خود داشتند. در آن سال، پیش‏بینی كردند كه تنها در 2 سال بعدی، مایكروسافت تقریباُ 10 میلیون نسخه از سیستم‏عامل خودرا به فروش خواهد رساند.

اما به علت اشكالات عمده‏ی ویندوز 3.0 و سنكوب‏های متعدد آن، بسیاری از نسخه‏های آن در قفسه‏ها خاك خوردند. گزافه‏گویی نخواهد بود اگر ادعا گردد در اوایل 1992 تنها 3 میلیون نفر در حال اجرای برنامه‏های مبتنی بر ویندوز بودند.

پس از مدت كوتاهی كه از عرضه‏ی ویندوز 3.0 می‏گذشت، آی‏بی‏ام و مایكروسافت تصمیم گرفتند از هم طلاق بگیرند! آی‏بی‏ام سیستم‏عامل OS/2 خود را از مایكروسافت پس گرفت وشروع به كار روی آن نمود تا بتواند برنامه‏های ویندوز را اجرا نماید.

آی‏بی‏ام برای مدت كوتاهی توانست نظرها را به خودش معطوف نماید، اما قادر نبود نظر خیلی از كاربران را از حادثه‏ی اصلی دور نگه دارد. مایكروسافت، روایت مبتنی بر پردازنده‏ی 386 سیستم‏عامل OS/2 به نام OS/2 3.0 را برای خودش نگه داشت تا بعداً آن را به نام ویندوز اِنْ تی به خلق‏الله غالب نماید.

در سال 1992، ویندوز در آستانه‏ی سناریوی «همه جا ویندوز» قرار داشت، ماشین بازاریابی به كار افتاده بود و دنیا شاهدِ اولین تبلیغ تلویزیونی بود كه فواید كامپیوتر كاری در محیط ویندوز را به طیف جدید و وسیعی از مخاطبین نشان می‏داد.

با ورود ویندوز 3.1 در ماه ژوئن 1992، اوضاع به نفع مایكروسافت رقم خورد و مُهر ویندوز بر هر چیزی حك شد. مایكروسافت یك میلیون نسخه از ویندوز 3.1 را در سراسر جهان پیش فروش نمود. اما این تازه اول كار بود. در همان سال، ویندوز گروهی 3.1 نیز به بازار آمد كه قابلیت‎‏های ممتاز شبكه‏ای و امكانات جمعی آن چشم‏ها را خیره می‏كرد. اكنون، اینترنت در حال نشستن بر تختِ خود بود، و ویندوز گروهی حداكثر استفاده را از آن می‏برد، زیرا امكان ارسال و دریافت ای‏میل را به همگان می‏داد.

سال 1992 از یك نظر دیگر برجسته است، زیرا شاهد عرضه‏ی اولین روایت آزمایشی ویندوز اِن تی می‏شود. از طرف دیگر ویندوز شروع به عرض‏اندام در زمینه‏ی نرم‏افزارهای كاربردی می‏كند و سپس براساس موفقیت اِكسل، نرم‏افزار بانك اطلاعاتی خود موسوم به «اَكْسِس» را نیز در همان سال 1992 روانه‏ی بازار می‏سازد.

در همین حال كه یورش ویندوز ادامه دارد، ممكن است فراموش كنید كه مایكروسافت هنوز در بازار داس به رقابت می‏پردازد، و آخرین روایت عمده‏ی داس به نام داس 6.0 را منتشر می‏نماید.

در تلاش برای غلبه بر محدودیت‏های ذاتی ویندوز درروی میز‏تحریر كاربران، مایكروسافت رسماً در ماه مه 1993 از ویندوز اِن‏تی پرده برداری می‏كند. مایكروسافت ادعا می‏كرد ویندوز اِن‏تی یك محیط مطمئن و قابل اعتماد برای راه حل‏های شبكه‏ای است، و می‏تواند پا به پای افزایش قدرت پردازشگرها پیش آمده و خود را از هر نوع وابستگی به محدودیت‏های داخلی سیستم و منابع برهاند.

توپ در حال قِل خوردن بودن كه در سال 1995 خبر انتشار ویندوز95 در همه جا پیچید؛ ویندوز95 یكی از غیر مترقبه‏ترین نرم‏افزارهایی است كه تا به حال منتشر شده است.

ویندوز 95 یك سیستم‏عامل كاملاً 32 بیتی بود كه می‏بایست جای ویندوز3.11 ، ویندوز گروهی 3.11، و داس را بگیرد و خود را به عنوان سیستم‏عامل غالبِ رومیزی جا بیندازد.

سیستم‏عامل جدید كه یك باره در جولای 95 در سراسر جهان وارد قفسه‏های فروشگاه‏ها گردید، و یك ركورد فروش افسانه‏ای به جای گذاشت:4 میلیون نسخه تنها در چهار روز اول، و 7میلیون نسخه ظرفِ دو ماهِ بعد.

اما در حالی كه ویندوز بر میز‏تحریرها غلبه كرده بود، یك هیولای جدید در حال ظهور بود و داشت فرشِ افتخار را از زیر پای ویندوز می‏كشید.

اینترنت در حالِ حركت بود و ویندوز از آن غافل شده بود. تا مایكروسافت آمد كه به خودش بیاید، بازار مرورگرهای اینترنت را از دست داد و نِت اسكیپ آن را قبضه نمود.

مایكروسافت در نوامبر 1995، مرورگر اینترنت 2.0 را به عنوان الحاقیه به ویندوز 95 منتشر نمود. مایكروسافت برای آن‏كه از قافله‏ی بازار عقب نماند، این مرورگر را به صورت مجانی برای دارندگان ویندوز 95 از طریق اینترنت ارسال نمود.

در سال 1997، مایكروسافت روی وب تمركز نمود و در ماه سپتامبر مرورگر اینترنت 4.0 را منتشر ساخت؛ مرورگری كه قابلیت مروركردنِ وِب را به طور كامل با ویندوز عجین ساخت و دسترسی به اینترنت را تقریباً از تمام نقاط ویندوز امكان پذیر نمود.

ویندوز بعدی به نام ویندوز 98 در واقع یك ارتقای كامل برای ویندوز 95 محسوب می‏شد و مرورگر اینترنت را به عنوان جزء لاینفك ویندوز در آورد و آینده‏ای تابناك و روشن را برای مایكروسافت رقم زد.

در این وسط، سر آی‏بی‏ام بی‏كلاه ماند و این شركت پس از تقریباً 10 سالٍ كج دار و مریض سرانجام تسلیم گردید و عطای OS/2 را به لقای آن بخشید تا یك بار دیگر این ادعا ثابت شود كه كارِ هر بز نیست خرمن كوفتن! *

آی بی ام، مردٍ میدانِ سیستم‏های عامل رومیزی نبود و یا حداقل در میدانی كه طرفِ مقابل آن مایكروسافت است، لاف زدن از سیستم‏عامل، جز بدنامی و پشیمانی سودی نخواهد داشت.